
APEC Zirvesinde Barış ve Güç Mücadelesi
- TATuana AyvalıAraştırmacı Asistan
Çin’in Shenzhen kentinde 18-19 Kasım 2026 tarihlerinde düzenlenen 33. Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Ekonomi Liderleri Zirvesi, ekonomik iş birliği mekanizmasının ötesine geçerek küresel güç dengelerinin yeniden şekillendiği diplomatik bir eşiğe sahne olmuştur. ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in zirve marjında gerçekleştirdiği ilk yüz yüze üçlü görüşme ile yayımladıkları "Barışa Yönelik Deklarasyon", büyük güçler arasında diyalog kanalının açık tutulduğunu göstermesi bakımından siyasi açıdan dikkat çekicidir. Rusya Güvenlik Konseyi Başkan Yardımcısı Dmitri Medvedev görüşmeyi Şubat 1945’teki Yalta Konferansı’na benzeterek "Büyük Üçlü"nün rolüne işaret etmiştir. Öte yandan Ukrayna savaşı, nükleer silahların sınırlandırılması, uluslararası kurumların reformu ve ticaret-teknoloji rekabeti gibi başlıklarda güç mücadelesinin sürdüğünü göstermektedir. Tüm bunlar deklarasyonun somut bir uzlaşıdan çok sembolik bir çerçeve sunmakta olduğuna yönelik görüşleri destekleyebilecek niteliktedir.
Zirvenin Bağlamı ve Üçlü Diplomasi Dinamikleri
APEC, küresel ekonominin yüzde 60’ını, dünya ticaretinin yarısını ve dünya nüfusunun yüzde 40’ını temsil eden 21 ekonomiyi bir araya getirmektedir. APEC bünyesinde alınan kararlar, üye ekonomiler açısından hukuken bağlayıcı yükümlülükler oluşturmaktan ziyade gönüllülük ve uzlaşı esasına dayanmaktadır. APEC'in 33. Ekonomi Liderleri Toplantısı kapsamında gerçekleştirilen üçlü görüşme, ABD, Çin ve Rusya liderlerini ilk kez bu formatta bir araya getirmesi bakımından tarihi önem taşımaktadır. Liderler, dünyanın en büyük nükleer güçlerinin temsilcileri olarak bir araya gelmiştir. Zirve öncesinde Trump'ın Mayıs ayında Pekin’e ve Xi Jinping'in Eylül ayında Washington’a yaptığı ziyaretlerin ardından iki devlet başkanı yıl içindeki üçüncü temasını kurmaktadır. Putin ise 2017’den bu yana ilk kez yüz yüze APEC liderler toplantısına katılmıştır.
ABD Başkanı Trump doğaçlama ve kişisel ilişkilere dayalı bir diplomasi anlayışıyla "tarih yazdıklarını" ve büyük güçlerin diyaloğu reddetmemesi gerektiğini savunurken, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping büyük ülkeler arasındaki temasların zorunluluk olduğunu ve "dünyanın istikrarının büyük ülkeler arasındaki barışa bağlı olduğunu" vurgulamıştır. Rusya Devlet Başkanı Putin ise üç ülkenin ortak sorumluluk taşıdığını belirterek zirveyi "açık" ve "çok faydalı" olarak nitelendirmiştir. Ayrıca, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping nükleer savaşın önlenmesi ve nükleer silahların tamamen yasaklanması çağrısında da bulunmuştur. Görüşmenin yürütülme aşamaları incelendiğinde, liderlerin önce ikili temaslar gerçekleştirdiği, ardından üçlü formata geçtiği, Putin’in ifadesiyle de resmi açıklamaların ardından "serbest bir tartışma" başladığı görülmektedir.
Barış Deklarasyonu: Söylem ile Somut Sonuç Arasındaki Mesafe
Deklarasyon, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin daimi üyeleri olarak Çin, Rusya ve ABD'nin BM reformunu desteklemesini, işlenmiş (rafine) petrol ürünleri arzının artırılmasını, devletlerin rızası ile devlet görevlilerinin dokunulmazlığına saygı gösterilmesini ve Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICC) ile benzeri kurumların yargı yetkisini kötüye kullanmamasını vurgulamaktadır. Ayrıca nükleer savaşın kazanılamayacağı ve asla yapılmaması gerektiği belirtilerek nükleer risklerin azaltılması konusunda diyalog kurulması öngörülmektedir. Bu maddeler, büyük güçlerin ortak bir söylem üretebildiğini göstermektedir. Ancak, söylem aşamasındaki başarının somut anlamdaki yansımaları yönünde eleştirel noktalar mevcuttur. Çünkü görüşme, ele alınan ana başlıklarda somut bir anlaşma veya net bir atılım olmadan sona ermiş bulunmaktadır. Ayrıca, oldukça kritik olmasına rağmen Ukrayna ortak barış deklarasyonunda anılmamıştır. Bu durum, söz konusu "barış" vurgusunun içeriğinden çok siyasi bir çerçeve işlevi gördüğüne işaret etmektedir.
Nükleer başlık bu açıdan özellikle önemlidir. SIPRI değerlendirmelerinde 2025’te küresel nükleer düzen bozulmaya devam etmiş, büyük nükleer güçler arasındaki kötü ilişkiler ve stratejik diyalog eksikliği, silahsızlanma ve silah kontrolünde ilerlemeyi engellemiştir. Buna ek olarak, Çin, Rusya ve ABD’yi içeren herhangi bir silah kontrolü çerçevesine yönelik müzakerelerin yakın olduğuna dair az işaret bulunduğu belirtilmiştir. ABD ile Rusya arasında stratejik nükleer silahları sınırlandıran ve denetim mekanizmaları getiren ikili silah kontrol anlaşması olan New START’ın Şubat 2026’da sona ermiş olması da göz ardı edilmemelidir. Zirvede yeni bir silah kontrolü anlaşması duyurulmamış olmakla birlikte, Trump, New START’ın yerine Çin’i de kapsayan yeni bir anlaşma çağrısı yapmıştır. Bununla birlikte Çin'in nükleer cephaneliğinin ABD ve Rusya'nınkinden önemli ölçüde küçük olması, Pekin'in böyle bir anlaşmaya katılımına ilişkin müzakereleri de kısmen karmaşıklaştırabilme potansiyeli taşımaktadır. Dolayısıyla deklarasyondaki "nükleer risklerin azaltılması" ifadesi, kurumsal bir taahhütten ziyade niyet beyanı niteliğinde değerlendirilmektedir.
Ukrayna ve Avrupa: Barışın Öznesi mi, Nesnesi mi?
Zirvenin dikkat çekici yönlerinden biri, Ukrayna savaşının görüşülmesine rağmen Ukrayna’nın ve Avrupa’nın sürece doğrudan dahil edilmemesidir. Ukrayna Devlet Başkanı Zelensky, ABD’nin özel temsilcilerinin Berlin’deki görüşmelerde Trump’ın Çin’deki temasları hakkında Kiev’e bilgi vereceğini söylemiş ve "Ukrayna’yı ilgilendiren konularda Ukrayna’nın katılımıyla, Avrupa’yı ilgilendiren konularda ise Avrupa’nın katılımıyla karar alınmalı" demiştir. Berlin’de 30’dan fazla Avrupalı liderin katılımıyla Gönüllüler Koalisyonu toplantısı, üçlü zirvenin hemen ardından düzenlenmiştir. Bu eşzamanlılık, büyük güçlerin Ukrayna üzerine karar alma kapasitesine ilişkin Avrupa ve Kiev’deki endişeleri yansıttığı yönünde de okunabilir. Zelensky ayrıca, savaşı sona erdirmeye yönelik bir sonraki görüşmenin gündeminin tüm taraflarca birlikte hazırlanması ve onaylanması gerektiğini vurgulamıştır.
Putin’in zirve sonrası açıklamaları da bu tabloyu güçlendirmektedir. Putin, Trump’ın Ukrayna savaşını çözme yönünde "samimi" çaba gösterdiğini söylemiş, Kiev ve Avrupa başkentlerini ise barış çabalarını geciktirmekle eleştirmiştir. Öte yandan Ukrayna’da çatışmalar sürmekte, Rus insansız hava araçlarının (İHA) Harkiv'e saldırdığı ve Kiev’de İHA parçalarının yangına yol açtığı bildirilmektedir. Trump’ın Rusya’ya yeni yaptırımları reddetmesi ve Ukrayna’nın İHA’ları için sağlanan uydu desteğinde kesintiler yaşaması, Kiev-Washington ilişkilerindeki gerilimi de artırma potansiyeline sahiptir. Bu koşullarda zirve, Ukrayna savaşını sona erdirme yolunda somut bir adım üretmemiş olup tam aksine barışın koşullarının kimler tarafından belirleneceği sorusunu öne çıkarmıştır. Putin’in Kerç Köprüsü’ne yönelik saldırılar sonrası ABD arabuluculuğundaki Riyad görüşmeleri kapsamında uzlaşılan Karadeniz ve enerji altyapısına yönelik saldırı moratoryumunu/mutabakatını artık dikkate almayacağını açıklaması da barış diplomasisinin sahada karşılık bulmadığını göstermektedir.
Kurumsal Reform ve ICC Tartışması: Hukuk mu, Güç mü?
Deklarasyonun BM reformu ve ICC’nin yargı yetkisiyle ilgili maddeleri, zirvenin yalnızca güvenlik değil, uluslararası düzenin kurumsal mimarisi üzerine bir güç mücadelesi olduğunu da ortaya koymuştur. Deklarasyon, ICC ve benzeri kurumların yargı yetkilerini kötüye kullanmaması gerektiğini vurgulamış, devletlerin rızası ve devlet görevlilerinin dokunulmazlığı ilkelerine atıf yapmıştır. ABD ve Çin’in Roma Statüsü’ne taraf olmaması, ICC ile ilişkilerinin ve mahkemenin kararlarının uygulanmasına yönelik iş birliğinin tartışmalı niteliğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, Roma Statüsü’ne taraf olmayan devletlerin vatandaşları hakkında da belirli koşullar altında yargı yetkisi kullanılabilmektedir. Ukrayna’nın mahkemenin yargı yetkisini kabul etmesi ve Putin hakkında 2023 yılında çıkarılan tutuklama emri, bu hukuki çerçevenin somut örneklerinden biridir. Bu açıdan deklarasyonun devlet görevlilerinin dokunulmazlığına yaptığı vurgu, yalnızca hukuki bir tartışma değil, aynı zamanda büyük güçlerin uluslararası yargı kurumlarıyla ilişkilerini de yansıtan siyasi bir tutum olarak değerlendirilebilir.
Ekonomik ve Ticari Rekabetin Gölgesinde Zirve
APEC'in Shenzhen zirvesinde yayımlanan nihai ekonomik bildiri, ağırlıklı olarak ticaret, yatırım, teknolojik iş birliği ve ekonomik büyüme konularına odaklanmıştır. Ukrayna ve Orta Doğu'daki çatışmalara APEC'in Shenzhen zirvesinde yayımlanan nihai bildiride doğrudan yer verilmemiştir. Söz konusu belge, APEC çerçevesinde ekonomik ortaklığa ilişkin 23 madde içermektedir. Bu tercih, APEC’in ekonomik platform kimliğini koruma çabası olarak okunabilir. Ancak ticaret ve teknoloji alanındaki rekabet zirvenin arka planında belirleyici olmuştur. Xi Jinping, daha açık ticaret politikaları, gümrük vergilerinin düşürülmesi ve pazara erişimin genişletilmesi çağrısı yapmıştır. Trump’ın başkanlık döneminin başından beri ABD refahı ve çıkarlarını uluslararası ilişkiler ve ticaret alanlarında öncelikli tutan "Önce Amerika" (America First) yaklaşımı ve gümrük vergilerini artırma politikası ise APEC’in uzun vadeli serbest ticaret hedefiyle çelişki içermektedir. ABD'nin gelişmiş yarı iletken teknolojilerinin Çin'e ihracatına yönelik kısıtlamaları, iki ülke arasındaki teknoloji rekabetinin önemli gerilim alanlarından birini oluşturmaktadır. Putin’in yaptırımların ve ihracat kısıtlamalarının işlevini yitirdiğini söylemesi, Rusya’nın Asya-Pasifik ile ekonomik bağlarını güçlendirme arayışıyla birlikte değerlendirilmelidir ve Putin, bölgenin Rusya’nın toplam dış ticaretinin yarısından fazlasını oluşturduğunu belirtmiştir. Tüm bu hususlar doğrultusunda zirve, bir yandan barış ve istikrar söylemi üretirken, diğer yandan ticaret, teknoloji ve yaptırım rejimleri üzerinden güç mücadelesinin sürdüğüne kuvvetle işaret etmektedir.
Sonuç ve Değerlendirme
APEC Shenzhen zirvesi ve ona eşlik eden üçlü görüşme, diplomasi tarihi açısından sembolik değeri yüksek bir adım olarak kayıtlara geçmiş durumdadır. ABD, Çin ve Rusya liderlerinin ilk kez üçlü formatta bir araya gelmesi, büyük güçler arasında oldukça kıymetli olarak nitelendirilebilecek iletişim kanalının açık tutulduğunu göstermektedir. Ancak görüşmelerin nihayete ermesiyle ortaya çıkan tablo, bu sembolik adımın somut bir barış anlaşmasına dönüşmediğini göstermektedir. Ortak deklarasyon Ukrayna’dan söz etmemiş, nükleer silah kontrolünde yeni bir anlaşma duyurulmamış, ICC ve BM reformu gibi başlıklar ise güçler arası pazarlığın gündemine girmiştir. Ukrayna ve Avrupa’nın süreçteki konumu, barışın kim tarafından ve hangi koşullarda tanımlanacağı sorusunu canlı tutmaya devam etmektedir. Ekonomik alanda ise APEC’in bağlayıcı olmayan yapısı, ticaret ve teknoloji rekabetinin zirvenin ardından da süreceğini göstermektedir.
Bu çerçevede zirve, barış söylemi ile güç mücadelesinin birbirini dışlamadığı, tam aksine aynı diplomatik zeminde ve birlikte yürütüldüğünü gösteren önemli bir örnek sunmaktadır. Barış deklarasyonu, büyük güçlerin ortak söylem üretme kapasitesini göstermesi bakımından kritik ve dikkat çekicidir. Ancak uygulama ve denetim mekanizmalarının bulunmaması, öncelikli olarak metnin siyasi iletişim değerini daha fazla vurgulamaktadır. Mevcut konumda küresel barış ve güç mücadelesinin çok katmanlı ve kırılgan bir zeminde ilerlediği görülürken, önümüzdeki dönemde deklarasyonun hayata geçirilip geçirilmediği, Ukrayna ve Avrupa’nın sürece dahil edilip edilmediği, büyük güçler arasındaki nükleer çerçevenin nasıl şekilleneceği ve APEC’in ekonomik gündeminin güvenlik rekabetinden ne ölçüde ayrışacağı takip edilip incelenmesi gereken önemli başlıklar olacaktır.



