Jeopolitik Kırılmalar ve Stratejik Dönüşüm: Almanya ve Japonya’nın Vesayet Altındaki "Sivil Güç" Kimliğinden "Aktif Caydırıcılığa" Evrimi

"Sivil Güç" Paradigmasının Sonu mu?

Uluslararası sistemin 1945 sonrası dönemdeki kurumsal ve felsefi inşası, İkinci Dünya Savaşı'nın mağlup aktörleri olan Almanya ve Japonya’nın stratejik kültürlerinin sistemik bir "ehlileştirilme" sürecine tabi tutulmasına dayanmaktadır. Maull (1990, ss. 91-95) tarafından kavramsallaştırılan "Sivil Güç" (Civilian Power) doktrini ile Rosecrance (1986) tarafından ileri sürülen "Ticari Devlet" (Trading State) modeli, bu iki aktörün Soğuk Savaş ve Soğuk Savaş sonrası dış politikalarında askeri araçları yapısal olarak dışlayarak çok taraflı, iktisadi ve normatif mekanizmalara yönelmesini açıklayan temel paradigmalar olmuştur. Bu model uyarınca her iki devlet de askeri harcamalarını gayrisafi yurtiçi hasılalarının (GSYH) %1'inin altında tutmuş, ekonomik kaynaklarını refah devletinin finansmanına kanalize etmiş ve ulusal güvenliklerini yapısal olarak Amerika Birleşik Devletleri (ABD) hegemonyasına devretmiştir (Maull, 1990, s. 93).

Ancak 21. yüzyılın ilk çeyreğinde küresel jeopolitik fay hatlarında yaşanan kırılmalar, bu konforlu paradigmanın sürdürülebilirliğini ortadan kaldırmıştır. Doğu Avrupa'da Rusya’nın değişimci kara harekâtı ve Asya-Pasifik'te Çin Halk Cumhuriyeti'nin statükoyu zorlayan deniz gücü projeksiyonu, her iki aktörü de hırslı birer "Neorealist Dengeleme" aktörüne dönüşmeye zorlamaktadır. Bu çalışma; Almanya'nın Zeitenwende (tarihsel dönüm noktası) ilanını ve Japonya'nın savunma stratejilerindeki radikal doktrinel kaymaları mercek altına alarak, bu iki ülkenin askeri yeteneklerindeki reel artışı ve bu artışın önündeki yapısal engelleri incelemektedir.

Bu çalışmada, uluslararası ilişkiler disiplininin nitel araştırma yöntemlerinden "Karşılaştırmalı Vaka Analizi" ve resmi politika belgeleri ile elit söylemlerini kapsayan "Söylem Analizi" teknikleri kullanılmıştır. Çalışmanın ampirik veri setini; Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü [SIPRI] (2025) yıllığı, İsveç Savunma Araştırma Ajansı'nın [FOI] (2023) savunma kapasitesi ve tedarik zinciri analizleri, uluslararası enerji projeksiyonları (Stelzenmüller, 2022) ve Eurobarometer kamuoyu araştırma sonuçları oluşturmaktadır. Teorik düzlemde ise çalışma, Walt’un (1987) "Tehdit Dengesi" (Balance of Threat) kuramı çerçevesinde sistemik yapısal baskıları incelerken, eş zamanlı olarak karar alıcı elitlerin stratejik tercihleri ile toplumsal stratejik kültür arasındaki yarılmayı Mitzen’in (2006) "Ontolojik Güvenlik" kavramsallaştırması üzerinden sorunsallaştırmaktadır.

Stratejik Otonominin Sınırlandırılması: İstihbari Entegrasyon ve Anayasal Kısıtlamalar

1945 sonrası süreçte iki ülkede de inşa edilen stratejik vesayet rejimi, devlet yapısının merkezinde yer alan istihbarat ve savunma bürokrasilerinin ABD merkezli ittifak mimarisine mutlak entegrasyonuyla şekillenmiştir.

Federal Almanya özelinde jeopolitik hafızanın kontrolü, istihbarat teşkilatının kuruluş aşamasından itibaren yapısal bir bağımlılıkla sonuçlanmıştır. Critchfield (2003, ss. 112-114), Batı Almanya'nın istihbarat servisi olan Bundesnachrichtendienst’in (BND) öncülü niteliğindeki Gehlen Örgütü’nün kuruluşunu analiz ederken, eski Nazi istihbarat kadrolarının Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA) tarafından yeniden yapılandırıldığını vurgulamaktadır. Bu durum, Alman istihbarat mimarisinin henüz kurumsallaşma aşamasındayken Amerikan jeopolitik çıkarlarıyla uyumlu hale getirilmesine ve egemenlik sahasının asimetrik sınırlanmasına yol açmıştır (Critchfield, 2003, s. 113).

Asya-Pasifik ekseninde ise benzer bir vesayet modeli hukuki metinler aracılığıyla kurumsallaştırılmıştır. Japonya Anayasası'nın ünlü 9. maddesi, yalnızca askeri ve teknik bir yasaklama getirmemiş, aynı zamanda ülkenin bölgesel krizler karşısında "stratejik bir felç" yaşamasına neden olan anayasal bir bariyer işlevi görmüştür (Dower, 1999, ss. 210-215). Japonya, devletin egemen bir hakkı olan savaşa başvurma ve konvansiyonel güç projeksiyonu imkânlarından anayasal düzeyde feragat ederek, güvenliğin tamamen Washington'a rehin bırakıldığı asimetrik bir bağımlılık sarmalına eklemlenmiştir (Dower, 1999, s. 212).

Enerji ve Ticaret Güvenliğinde Asimetrik Bağımlılık: "Silahlandırılmış Karşılıklı Bağımlılık"

Soğuk Savaş sonrası dönemde hem Berlin hem de Tokyo, küresel pazarlara entegrasyonu ve ticari bağımlılık zincirlerini birer ulusal beka stratejisi olarak rasyonalize etmiştir. Ancak küresel ticaret ağlarının merkezileşmesi, Farrell ve Newman (2019) tarafından literatüre kazandırılan "Silahlandırılmış Karşılıklı Bağımlılık" (Weaponized Interdependence) olgusu bağlamında bu iki devleti stratejik kırılganlıklara açık hale getirmiştir.

Almanya’nın uzun yıllar boyunca sürdürdüğü ucuz Rus doğalgazına dayalı enerji politikası, salt bir ticari rasyonaliteye değil, Rusya Federasyonu’nun jeopolitik kriz anlarında gaz vanalarını bir kaldıraç olarak kullanabilmesine zemin hazırlayan yapısal bir zafiyete dönüşmüştür (Stelzenmüller, 2022). Ukrayna savaşı sonrası Rusya’dan yaşanan ani kopuşun ardından Berlin'in sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) tedariki için ABD’ye yönelmesi, bağımlılık ilişkisini ortadan kaldırmamış; aksine, bağımlılığın merkezini transatlantik hegemonik eksene geri taşımıştır.

Benzer şekilde, enerji kaynakları bakımından dışa bağımlı olan Japonya ekonomisi için Hürmüz ve Malakka Boğazları gibi kritik Deniz Ulaştırma Hatları (SLOCs - Sea Lines of Communication) hayati bir öneme sahiptir. Keohane ve Nye’ın (1977, ss. 12-15) karmaşık karşılıklı bağımlılık teorisinde değindikleri hassasiyet ve kırılganlık boyutları, Japonya örneğinde somutlaşmaktadır. Bölgedeki olası bir krizde ABD donanmasının caydırıcı şemsiyesinin çekilmesi, Japonya'nın iktisadi ve endüstriyel sürdürülebilirliğinin aniden kesintiye uğraması riskini barındırmaktadır.

Sistemik Şokların Tetiklediği "Güvenlik İkilemi": Zeitenwende ve Hint-Pasifik’te Yeni Güç Dengesi

2022 yılı sonrası küresel siyasette yaşanan yapısal sistemik şoklar—özellikle Rusya’nın Ukrayna’yı topyekûn işgal girişimi ve Çin Halk Cumhuriyeti’nin Hint-Pasifik sahasındaki değişimci güç projeksiyonu—Almanya ve Japonya’nın pasifist mirasını derinden sarsmıştır. Waltz’un (1979) klasik neorealist teorisi uyarınca, anarşik sistemin dayattığı beka dürtüsü, her iki aktörü de hırslı bir askeri dengeleme (balancing) stratejisine zorlamaktadır. Bu doğrultuda, literatürde ampirik olarak öne çıkan üç analitik dinamik şu şekildedir:

·                     Askeri Verimlilik Boşluğu ve Endüstriyel Hantallık: Almanya’nın Rusya-Ukrayna Savaşı sonrası ilan ettiği 100 milyar Avroluk özel savunma fonu (Zeitenwende), savunma sanayindeki kurumsal ve bürokratik engellere takılmıştır. Yapılan ampirik çalışmalar ve askeri kapasite raporları; mühimmat tedarik zincirlerindeki aksaklıklar, federal ihale hukukunun karmaşıklığı ve endüstriyel üretim kapasitesinin yetersizliği nedeniyle, tahsis edilen finansal bütçenin reel askeri hazır bulunurluğa ve caydırıcılığa dönüşme hızının ciddi sekteye uğradığını; mühimmat stoklarının tedarik süreçlerinde %40'a varan operasyonel gecikmeler yaşandığını ortaya koymaktadır (Dalsjö vd., 2023, ss. 18-22; SIPRI, 2025).

·                     Ontolojik Güvenlik ve Kimlik Direnci: Mitzen (2006, s. 342) tarafından kavramsallaştırılan ontolojik güvenlik teorisi bağlamında, devletler sadece fiziksel bekalarını değil, kimliksel sürekliliklerini de koruma eğilimindedir. Almanya ve Japonya'da yaklaşık seksen yıldır yerleşik hale gelen toplumsal pasifizm ve "barış devleti" miti, siyasi elitlerin radikal militarizasyon kararlarını toplumsal düzeyde frenleyen psikolojik ve sosyolojik bir direnç noktası (reddediş) üretmektedir.

·                     İkincil Korkular ve Bölgesel Güvenlik İkilemleri: Buzan ve Wæver’ın (2003, ss. 125-130) "Bölgesel Güvenlik Kompleksi" (RSC) teorisi çerçevesinde bakıldığında; Japonya’nın Çin’i dengelemek adına askeri kapasitesini artırması ve savunma bütçesini GSYH'nin %2'sine çıkarma hedefi, pasifik ittifak mimarisinde ikilemlere yol açmaktadır. Liff (2022, ss. 82-85) tarafından vurgulandığı üzere bu hamle, bölgedeki değişimci aktörleri tırmandırmaya sevk ederken, Güney Kore gibi tarihsel travmalara sahip müttefik aktörlerde de örtük bir endişe kaynağı oluşturmakta ve müttefik içi yatay bir güvenlik ikilemi (security dilemma) doğurmaktadır.

Tartışma: Pasifist Mirastan Caydırıcı Güce Geçişin Limitleri

Bu çalışma, Almanya ve Japonya’nın 1945 sonrası dönemi karakterize eden pasifist stratejik kültürlerinin ve "Sivil Güç" kimliklerinin uluslararası sistemik dinamikler açısından geçici bir "parantez" olduğunu ve küresel kırılmalar neticesinde bu parantezin yapısal olarak kapandığını iddia etmektedir. Uluslararası ilişkiler tarihi ironik bir döngüye sahne olmaktadır: İkinci Dünya Savaşı'nın ardından mağlup müttefiklerini revizyonist eğilimlerden arındırmak ve "zararsız kılmak" üzere güvenlik mimarileri tasarlayan ABD, bugün yükselen çok kutuplu tehdit dalgasına karşı aynı aktörleri küresel güvenliğin "aktif caydırıcı sütunlarına" dönüştürmek için anayasal ve askeri kısıtlamaları bizzat gevşetmektedir.

Ancak elde edilen bulgular, bu stratejik dönüşümün sanıldığı kadar doğrusal ilerlemediğini; sürecin sadece finansal bütçe artışlarıyla değil, toplumsal rıza, savunma sanayii kapasitesi ve bölgesel algı yönetimi gibi çok katmanlı değişkenlerle test edildiğini göstermektedir.

Özetle Almanya ve Japonya artık uluslararası sistemin edilgen nesneleri olmaktan çıkarak, çok faydalı dünya düzeninin aktif askeri özneleri haline gelmektedir. Gelecek araştırmalar, bu iki ülkenin hamasi bir dille savunduğu "stratejik özerklik" (strategic autonomy) söylemleri ile Washington’a olan yapısal teknolojik, askeri ve enerjetik bağımlılıkları arasındaki yapısal çelişkiyi daha geniş ampirik ve kantitatif verilerle incelemelidir.

*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Uluslararası Siyaset, Adalet ve Toplum Araştırmaları Merkezi’nin editoryal politikasını yansıtmayabilir.

Kaynakça

• Buzan, B., & Wæver, O. (2003). Regions and powers: The structure of international security. Cambridge University Press.

• Critchfield, J. (2003). Partners at creation: The rise of Germany's Federal Intelligence Service. Naval Institute Press.

• Dalsjö, R., Jonsson, M., & Norberg, J. (2023). A rude awakening: Retested assumptions and new realities in European security. Swedish Defence Research Agency (FOI).

• Dower, J. W. (1999). Embracing defeat: Japan in the wake of World War II. W. W. Norton & Company.

• Farrell, H., & Newman, A. L. (2019). Weaponized interdependence: How global economic networks shape state coercion. International Security, 44(1), 42-79.

• Keohane, R. O., & Nye, J. S. (1977). Power and interdependence: World politics in transition. Little, Brown.

• Liff, A. P. (2022). Japan's security policy in the "New Era": Radical transformation or incremental evolution? International Security, 46(3), 79-114.

• Maull, H. W. (1990). Germany and Japan: The new civilian powers. Foreign Affairs, 69(5), 91-106.

• Mitzen, J. (2006). Ontological security in world politics: State identity and the security dilemma. European Journal of International Relations, 12(3), 341-370.

• Rosecrance, R. (1986). The rise of the trading state: Commerce and conquest in the modern world. Basic Books.

• Stockholm International Peace Research Institute [SIPRI]. (2025). SIPRI yearbook 2025: Armaments, disarmament and international security. Oxford University Press.

• Stelzenmüller, C. (2022, June 20). The end of Germany's illusions: How the Ukraine war shattered Berlin's assumptions. Brookings Institution Commentary. https://www.brookings.edu/articles/the-end-of-germanys-illusions/

• Waltz, K. N. (1979). Theory of international politics. McGraw-Hill.

• Walt, S. M. (1987). The origins of alliances. Cornell University Press.