Karadeniz Jeopolitiği, Güvenlik Mimarisi ve Seyrüsefer Riskleri

Karadeniz, tarih boyunca Doğu ile Batı, Kuzey ile Güney arasında stratejik bir geçiş noktası, ticaret havzası ve askeri rekabet alanı olmuştur. Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla birlikte yeniden şekillenen Karadeniz jeopolitiği, kritik önemi nedeniyle küresel güçlerin ilgi odağı olmuştur. Özellikle 2014 yılında Kırım’ın ilhakı ve 2022’de başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında, Karadeniz’deki mevcut güvenlik mimarisi çökmüş ve bölgedeki jeopolitik dengeler radikal bir dönüşüm geçirmiştir.[1]

Karadeniz'in Temel Jeopolitik Özelliği

Karadeniz; kuzeyinde Ukrayna ve Kırım’ın İlhakı sonrasında Rusya, güneyinde Türkiye, doğusunda Rusya ve Gürcistan ile batısında Romanya ve Bulgaristan sahilleriyle çevrili yarı kapalı bir iç denizdir. Avrupa Birliği (AB) ve Kuzey Atlantik İttifakı'nın (NATO), devletleri ittifaklara dâhil edip Karadeniz’e doğru genişleme politikalarını başlatmasıyla da Batı İttifakı, Karadeniz jeopolitiğinde var olmaya başlamış, bu yeni politikalar da Karadeniz’deki güç mücadelesini başlatmıştır. Karadeniz’in, artan enerji talebiyle Avrupa Kıtası ve enerji kaynakları yönünden zengin olan Hazar Bölgesi'ni bağlayan konumunun bu güç mücadelesine sebep olan parametrelerden olduğunu söylemek mümkündür. 11 Eylül saldırıları sonrasında Amerika Birleşik Devletleri (ABD), “Büyük Orta Doğu Projesi” ve terörle mücadele stratejisi çerçevesinde yapmayı planladığı operasyonlar ve harekatlar için Karadeniz jeopolitiğine önem vermeye başlamıştır. Bu durum da Batılı aktörlerin bölgeye yönelik politikalar geliştirmesini beraberinde getirmiştir.[2]

Hukuki Statüsü ve Kıyıdaş Ülkelerin Rolü

Karadeniz, hukuki statüsü gereği “yarı kapalı bir deniz” olarak kabul edilir. Karadeniz, kıyıdaş devletlerin kontrolünde olan bir havza olması sebebiyle, kıyısı olmayan devletlerin savaş gemileri açısından serbestçe girip çıkabildiği bir “açık deniz rejimi”ne tabi değildir. Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) gereğince, Karadeniz’e kıyıdaş olmayan devletlerin savaş gemilerinin burada kalış süresi ve tonajı sıkı kısıtlamalara tabidir. Bu durum, Karadeniz’deki güvenlik ve denge mimarisinin 6 kıyıdaş devlet lehine şekillenmesini sağlamaktadır:

Türkiye: Karadeniz’de en uzun kıyı şeridine sahip ülkedir. Karadeniz ile Akdeniz’i birbirine bağlayan Türk Boğazları üzerinde mutlak egemenliğe sahiptir ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ni uygular. NATO üyesidir.

Ukrayna: Karadeniz’in kuzeyinde ve Azak Denizi çevresinde geniş bir kıyı şeridine sahiptir. Odesa, Çornomorsk ve Mikolayiv gibi kritik limanlarıyla küresel hububat ticaretinin ve deniz koridorlarının merkezindedir. 2014’te Kırım’ın ilhakı ve 2022 Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle kıyı güvenliği en çok sarsılan ülkedir.

Rusya Federasyonu: Kerç Boğazı’ndan doğuya uzanan stratejik bir sahil şeridine sahiptir. Novorossiysk (en büyük ticari limanı) ve Sivastopol (Kırım’da bulunan tarihi donanma üssü) gibi ana deniz üsleriyle Karadeniz’deki en baskın askeri güçlerden biridir.

Romanya: Köstence Limanı ile Avrupa’nın içlerine açılan Tuna Nehri ticaret yolunun çıkış kapısıdır. Bir NATO üyesi olarak bölgedeki güvenlik ve mayın tarama faaliyetlerinin (MCM Black Sea) ortak yürütücüsüdür.

Bulgaristan: Varna ve Burgaz limanları ile ön plandadır. Romanya ile birlikte Karadeniz’in batısında NATO ve Avrupa Birliği’nin güvenlik çeperini oluşturur. MCM Black Sea ortak yürütücüsüdür.

Gürcistan: Kafkasya’nın enerji ve ticaret koridorlarının denize açılan kapısıdır. 2008’deki Rusya-Gürcistan Savaşı'ndan bu yana deniz güvenlik hassasiyetlerini korumaktadır.

Güvenlik Mimarisi: Karadeniz’de İlk Gerginlik ve Güncel Mayın Kriziyle İlişkisi

Uluslararası siyasette Karadeniz’deki gerginliklerin başlangıcı olarak 2014 yılı (Rusya’nın Kırım’ı İlhakı) kabul edilir. Mart 2014’te Rusya’nın Kırım’ı yasa dışı ilhakı ile Karadeniz’in askerî ve stratejik güç dengeleri değişmiş, NATO ve Rusya arasında bölgedeki ilk ciddi modern gerginlik dönemi başlamıştır. 2022’de başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında ise mevcut güvenlik mimarisi çökmüş ve bölge radikal bir dönüşüme uğramıştır.

Savaşın ilk aşamasında Ukrayna, kıyılarını olası bir Rus çıkarmasına karşı korumak amacıyla Odesa ve çevresindeki sulara çok sayıda deniz mayını döşemişti. Taraflarca Odesa açıklarına dökülen deniz mayınları; deniz ticareti, taşımacılığı, ulaşımı, enerji faaliyetleri, çevre ve gıda güvenliği açısından ciddi bir tehdit yaratmaya başladı. Bölgede etkili olan şiddetli fırtınalar ve akıntılar nedeniyle, bu mayınların bir kısmı bağlama noktalarından koparak başıboş bir şekilde Karadeniz’in batısına doğru sürüklenmeye başladı. Bunlardan bazıları limanlara doğru sürüklenerek tehdit teşkil ederken bir kısmı da tahıl taşıyan Panama bayraklı Yunan yük gemisi Vyssos gibi gemilere isabet ederek deniz ticareti ve ulaşımını sekteye uğrattı.[3] Sıcak savaşın bu şekilde deniz alanlarına taşması sivil seyrüsefer emniyetini ortadan kaldırmıştır.

2022 yılının Mart ve Nisan aylarında, İstanbul Boğazı yakınlarında başıboş mayınlar tespit edildi. Türk Deniz Kuvvetleri’ne bağlı Su Altı Savunma (SAS) timleri, bu mayınları güvenli bölgeye çekerek veya denizde kontrollü bir şekilde imha ederek olası felaketlerin önüne geçmiştir.[4]

Aynı dönemde Romanya ve Bulgaristan kıyılarında da ticari gemiler tarafından fark edilen ya da kıyıya vuran sahipsiz mayınlar imha edildi. Bu krizler, Karadeniz’deki asayiş sorununun ve mayın tehdidinin tek başına ulusal imkanlarla bertaraf edilemeyeceğini göstermiş; Türkiye, Romanya ve Bulgaristan’ın ortak bir “Mayın Karşı Tedbirleri Görev Grubu” kurma fikrinin (MCM Black Sea) temeli bu dönemde atılmıştır. Türkiye, Bulgaristan ve Romanya’nın ortak hareket etmesi krizin yönetilmesinde en etkili mekanizmadır.

MCM Black Sea'nin (Karadeniz Mayın Karşı Tedbirleri Görev Grubu) Kuruluş ve Yapısı

Karadeniz’e kıyıdaş üç NATO üyesi ülke olan Türkiye, Romanya ve Bulgaristan, Ocak 2024’te MCM Black Sea girişimini imzalayarak hayata geçirmiştir. Amacı, bölgede düzenli rotasyonlarla devriye gezerek sürüklenen mayınları tespit edip imha etmek, ticari gemiler için güvenli koridorlar sağlamaktır. Bu mekanizma, Montrö Boğazlar Sözleşmesi ilkelerine uygun olarak tamamen Karadeniz kıyıdaşı üç ülke tarafından yürütülmektedir; dışarıdan Karadeniz’e savaş gemisi girişini engellemek için NATO veya kıyıdaş olmayan ülkelerin savaş gemileri gruba dahil edilmemiştir.

İHA Saldırıları, Seyrüsefer Güvenliği ve Sosyo-Ekonomik Etkiler

Ekim ayında Karadeniz’deki insansız hava aracı olayları, Moskova’nın Ukrayna’ya yönelik işgalinden bu yana Romanya ve diğer NATO üyesi ülkeleri sarsan uzun bir İHA ve hava sahası ihlalleri zincirinin son halkasıdır. Bunların çoğu Rusya’dan kaynaklanırken Ukrayna’ya ait İHA’lar da sınırları aşmıştır.[5]

Bulgaristan münhasır ekonomik bölgesinde peş peşe insansız hava aracı (İHA) saldırısına uğrayan ikisi Türk işletmesindeki dört ticari gemi batmış, mürettebatın bir kısmı yaşamını yitirmiştir. Yaşanan bu gelişmeler üzerine Bulgaristan Başbakanı Radev; Sofya büyükelçisini çağırmış, Karadeniz’in adeta bir savaş alanına dönüştüğünü belirterek “küresel çatışma riski” uyarısında bulunmuş, gelişmelerin Karadeniz üzerinden ticareti de etkilediğine işaret ederek yükselen sigorta primlerinin ticareti durma noktasına getirdiğini vurgulamıştır.[6] Ekim 2026 verileri ve uluslararası raporlar da GPS karartmaları, sürüklenen mayınlar ve İHA saldırıları sebebiyle Karadeniz’in sivil denizcilik açısından küresel ölçekte tehlike seviyesi en yüksek sahalardan biri olduğunu teyit etmiştir.

Yüksek güvenlik riskleri ve mürettebat kayıpları nedeniyle denizcilerin bölgeye gitme isteksizliği, Karadeniz limanlarına sefer düzenleyecek gemi ve personel bulma krizini tetiklemektedir. Ayrıca Karadeniz’de seyreden gemiler tahıl ve hammadde taşımacılığı açısından büyük rol oynadığından zarar gören her bir gemi doğrudan küresel gıda ve hammadde fiyatlarında dalgalanma riskini doğurmaktadır.

Karadeniz Değerlendirme Raporu: Kıyıdaş Ülkelerin Tepkisi

Bulgaristan açıklarındaki saldırıların ardından açıklama yapan Romanya Dışişleri Bakanı, Rusya’nın Ukrayna’ya karşı açtığı savaş nedeniyle, Karadeniz’in ticari gemiler için dünyanın en tehlikeli yeri haline geldiğini ifade etti.

Karadeniz’deki gelişmelerin ardından Rusya’ya saldırılarını durdurma çağrısında bulunan Avrupa Komisyonu, Avrupa Deniz Güvenliği Ajansı’nın (EMSA) Bulgaristan ve Romanya’ya desteğini sunduğunu söyledi.[7]

Ukrayna Dışişleri Bakanı yaptığı açıklamada, saldırının “Moskova’nın sivillerin hayatına yönelik kasıtlı kayıtsızlığını bir kez daha gösterdiğini” söyleyerek bu saldırıları kınamış, ”Karadeniz, küresel gıda güvenliği için hayati bir öneme sahip. Rusya, açlığı silah olarak kullanmak için buraya saldırıyor,” diyerek Rusya’yı suçlamıştır.

Türkiye, Bulgaristan ve Romanya savunma bakanları, Sofya’da bir araya gelerek İHA saldırılarını kınamış ve bölgesel iş birliğini vurgulamıştır.

NATO ve AB’nin Konumu

Karadeniz’de gerçekleşen saldırıların NATO üyeleri Bulgaristan ve Romanya karasuları ve münhasır ekonomik bölge sınırlarında yoğunlaşması, Batı ittifakının caydırıcılık kapasitesini zorlamaktadır. İHA’ların menşei ve kasıt unsuru tartışılsa da, NATO toprağına ve üyelerinin ekonomik alanlarına yakın bölgelerdeki bu saldırılar, Rusya’nın NATO’nun tepki verme eşiğini ve Ukrayna’ya verdikleri desteği test ettiği şeklinde yorumlanmaktadır. Bu durum, savaş dışı aktörlerin doğrudan savaşa çekilme riskini barındırmaktadır.

NATO'nun, insansız hava araçlarına karşı koyma yeteneklerini artırarak doğu kanadındaki konumunu güçlendirdiği, Karadeniz’deki müttefikleriyle yakın iş birliğine devam edeceği ve caydırıcılık ve savunma konumunu gerektiği gibi ayarlayacağı belirtilmiştir.

Bölgesel önceliklerin farklı olduğunu vurgulayan Avrupa Liderlik Ağı Politika ve Araştırma Koordinatörü Branea, Türkiye’nin geleneksel olarak kıyıdaş ülkelerin öncü rolüne ve Rusya ile gerilimin yönetilmesine önem verirken Romanya’nın NATO’nun bölgedeki varlığının güçlendirilmesini savunduğunu, Bulgaristan’ın ise tarihsel olarak daha temkinli bir tutum benimsediğini ifade etmiştir.[8]

Sonuç

2022’de başlayan sıcak savaş, Kırım’ın 2014’teki ilhakından bu yana kademeli olarak tırmanan “Karadeniz’in askerileşme süreci”ni zirveye taşımıştır. Sürüklenen mayınlar, GPS karartmaları ve sivil ticari gemileri hedef alan İHA saldırıları, uluslararası deniz hukukunun ve seyrüsefer özgürlüğünün açık bir ihlalidir. Karadeniz’de sivil denizcilik emniyetinin yeniden tesisi, Montrö dengeleri korunarak kıyıdaş ülkelerin bölgesel iş birliğini artırmasına ve uluslararası hukukun getirdiği sorumlulukların uygulanmasına bağlıdır.

 *Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Uluslararası Siyaset, Adalet ve Toplum Araştırmaları Merkezi’nin editoryal politikasını yansıtmayabilir.

[1] Karadeniz Teknik Üniversitesi. (2023, 4 Nisan). Karadeniz'in Değişen Jeopolitiği ve Türkiye [Video]. Youtube. https://www.youtube.com/live/G3kEFRbREoU?si=zeCn5Up36JBJHrwv

[2] Turhan, A. (2016). Doğu Akdeniz ve Karadeniz'de Meydana Gelen Jeopolitik Kırılmalar ve Türkiye Jeopolitiği. Uluslararası Afro-Avrasya Araştırmaları Dergisi (2). https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/342887

[3] Karadeniz’in güvenliği Türk Deniz Kuvvetleri’ne emanet: MCM Black Sea girişimi, Anadolu Ajansı, https://www.aa.com.tr/tr/analiz/analiz-karadeniz-in-guvenligi-turk-deniz-kuvvetleri-ne-emanet-mcm-black-sea-girisimi/3263066, Son Erişim Tarihi: 28 Ekim 2026

[4] Milli Savunma Bakanlığı: İğneada açıklarında tespit edilen mayın etkisiz hale getirildi, Euronews, https://tr.euronews.com/2022/03/28/milli-savunma-bakanl-g-igneada-ac-klar-nda-may-n-tespit-edildigini-duyurdu, Son Erişim Tarihi: 28 Ekim 2026

[5] Drone strikes in the Black Sea raise fears of Russian escalation to test NATO’s response, Associated Press, https://apnews.com/article/black-sea-drones-shipping-romania-bulgaria-russia-866f21a940311b13abd9425457edf388, Son Erişim Tarihi: 29 Ekim 2026

[6] Karadeniz’de İHA savaşı: İki günde üç Türk gemisi vuruldu, DW, https://www.dw.com/tr/karadenizde-gerilim-t%C4%B1rman%C4%B1yor-i%CC%87ki-g%C3%BCnde-%C3%BC%C3%A7-t%C3%BCrk-gemisi-i%CC%87ha-sald%C4%B1r%C4%B1lar%C4%B1na-hedef-oldu/a-79567953, Son Erişim Tarihi: 29 Ekim 2026

[7] Karadeniz’de gemi saldırıları: Bulgaristan’dan üçlü toplantı hazırlığı, BBC News, https://www.bbc.com/turkce/articles/cw1460g8ez18o, Son Erişim Tarihi: 28 Ekim 2026

[8] Karadeniz’in güvenliği için kıyıdaş ülkeler Romanya, Bulgaristan ve Türkiye arasındaki işbirliği öne çıkıyor, Anadolu Ajansı, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/karadenizin-guvenligi-icin-kiyidas-ulkeler-romanya-bulgaristan-ve-turkiye-arasindaki-isbirligi-one-cikiyor/4102079, Son Erişim Tarihi: 30 Ekim 2026