Küresel Adalet ve Egemenlik Çatışması: Amerika Birleşik Devletleri ile Uluslararası Ceza Mahkemesi Arasındaki Yapısal Kriz

Son zamanlarda Uluslararası Ceza Mahkemesi ile Amerika Birleşik Devletleri arasında patlak veren gerilim, başkentler arasındaki olağan diplomatik sürtüşmelerin çok ilerisinde, bir çöküş krizi olarak karşımızda durmaktadır. Aslında tüm mesele, yargı alanlarının çatışması değil, küresel insan hakları ideali ile süper güçlerin katı jeopolitik çıkarları arasında uluslararası hukukun temellerini sarsan yapısal bir çatışmadır. Uzun süredir adeta uyurgezerlik gibi işleyen küresel adalet mekanizmaları, nihayet dünyanın en büyük askeri ve ekonomik gücüyle doğrudan ve tavizsiz bir şekilde başa gelmiştir.

Krize Giden Sürecin Arka Planı ve Tetikleyici Unsurlar

Washington ile Lahey arasındaki bu gergin dönemin tarihi aslında Roma kararnamelerinin ilk yıllarına kadar uzanmaktadır.[1] Amerika, bu anlaşmayı imzalamamış bir ülke olarak kendi askerlerinin veya müttefiklerinin yabancı bir mahkeme tarafından yargılanma olasılığını ulusal egemenliğin doğrudan ihlali olarak değerlendirmektedir.[2]  Amerikan siyasi aklı, ulusal güvenliğin ve askeri personelin her zaman üstün uluslararası otoriteye sahip olması gerektiğini ve hiçbir dış otoritenin bu dokunulmazlığa nüfuz edemeyeceğini savunmuştur. Bu konu yıllarca kapalı kapılar ardında, küçük sürtüşmeler veya çeşitli yasal engellerle bir şekilde yönetilmekte iken Ekim 2026'nın ilk günlerinde yaşananlar bardağı taşıran son damla olmuştur.

Krizin Anatomisi

Krizin fitilini ateşleyen en belirgin olay, Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin eski yargıçlarından Güney Afrikalı hukukçu Navi Pillay'a ‘2026 Nobel Barış Ödülü’nün verilmesi olmuştur.[3] Pillay'ın insan hakları alanındaki ağırlığı, uluslararası hukuktaki itibarı ve geçmişte yürüttüğü çarpıcı soruşturmalar, Washington'da rahatsızlık yaratmaktan geri kalmamıştır. Amerika bu ödülü yalnızca bireysel bir başarı olarak okumaktan ziyade, Uluslararası Ceza Mahkemesi ve küresel insan hakları lobisinin buna karşı düzenlediği siyasi bir manevra olarak değerlendirmiştir. Bu gelişmeden hemen sonra ise Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanı Marco Rubio sahneye çıkmış ve mahkemeye yönelik sert bir yaptırım dalgasını dünyaya duyurmuştur.[4] Rubio, yabancı mahkemelerde Amerikalıların yargılanmasına asla göz yummayacaklarını vurgularken, kurumun mali ve idari yapısını felç edecek radikal adımlara da açıkça işaret etmiştir.

Lahey ve Washington arasındaki bu gerilim kaçınılmaz olarak uluslararası adalet mekanizmalarını bu kaotik ortama sürüklemiştir.  Amerika, mali ambargolar, varlık dondurmaları ve vize yasakları gibi en sert kartlarını kendi personelini korumak için kullanırken, Uluslararası Ceza Mahkemesi kanadı bu hamleleri cezasızlıkla mücadelenin evrensel ilkesine ağır bir darbe olarak okumuştur. Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle ekonomik ve hukuki bir ablukaya dönüşen bu süreç, Birleşmiş Milletler cephesinde de alarm zilinin çalmasına neden olmuştur. Sonuç olarak ortada; mahkemenin sahadaki operasyonel gücünü, fon akışını ve hareketliliği tamamen sona erdirmeyi amaçlayan küresel bir güç mücadelesi vardır.

Çok Yönlü Perspektifler ve Uluslararası Tepkiler

Bu tablo aynı zamanda uluslararası kamuoyunu da son derece keskin bir şekilde ikiye bölmüştür. Bir yandan Washington ve yakın müttefikleri yaptırımları meşru bir savunma refleksi olarak görürken, Roma Statüsü’ne taraf olmayan ülkelerin egemenlik haklarının ihlal edildiğini, Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin ise ipin ucunu kaçırdığını ve denetlenmeyen yargı aktivizmine soyunduğunu savunmuşlardır.[5] Onlara göre, seçimle gelmeyen ve egemen devletlerin liderlerini veya askerlerini yargılamak için ulusal rızaya dayanmayan uluslararası yargıçların girişimi, küresel sistemin barışını kökten bozan bir unsurdur.

Öte yandan mahkemenin arkasında 125 üye ülke ve uluslararası sivil toplum kuruluşu bulunmaktadır. Onlara göre atılan bu adımlar; küresel adaletin soluk borusunu kesmek, savaş suçlularının ve insan hakları ihlalcilerinin sırtını sıvazlamaktan başka bir şey değildir. Başta Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres olmak üzere birçok küresel aktör bu hamleyi kınamış ve uluslararası hukukun korunması çağrısında bulunmuştur.[6] Bu cephe, eğer süper güçler uluslararası mahkemeleri ve kuralları istedikleri gibi atlayabilirlerse, dünyada orman yasalarının hüküm süreceğini ve zayıfların asla adalet bulamayacağını savunmuştur.

Tarihsel bir perspektiften bakıldığında ise, Amerika Birleşik Devletleri'nin uluslararası kuruluşlarla deneyimi hiç bu kadar kolay olmamıştır. Washington defalarca uluslararası anlaşmalardan çekilmiş veya küresel kuralların kendi çıkarlarıyla çeliştiği noktalarda bu yapıları atlamayı seçmiştir. Bununla birlikte, Uluslararası Ceza Mahkemesi meselesi sıradan bir çevre anlaşması veya ticaret anlaşmasından çok farklıdır; burada doğrudan bireysel cezai sorumluluk, savaş suçları, insanlığa karşı suçlar ve soykırım gibi insanlık vicdanını derinden yaralayan konulardan bahsedilir. Amerika Birleşik Devletleri'nin bu mahkemeyi boykot etmesi ve onu ekonomik olarak cezalandırma girişimi, Amerikan dış politikasındaki "istisnacılık" ruhunun en sert ifadesidir.[7] Diğer bir yandan, Uluslararası Ceza Mahkemesi açısından bakıldığında bu kriz varoluşsal bir sınav olmaktadır. Eğer mahkeme, dünyanın en güçlü devletinin uyguladığı bu ağır ekonomik ve siyasi abluka karşısında geri adım atarsa, gelecekte küçük ve orta ölçekli devletler üzerindeki yaptırım gücünü de tamamen kaybedecektir.  Çünkü; uluslararası bir mahkemenin meşruiyeti, gücünü kullanabileceği aktörlerin evrenselliği ile ölçülmektedir. Kurallar ancak Amerika Birleşik Devletleri'nin yeterli güce veya menfaate sahip olmadığı ülkelere uygulanabilirse ve süper güçler ve müttefikleri bu sistemden tamamen dışlanabilirse, evrensel adaletten ziyade seçici bir mekanizmanın olduğu anlamına gelir.

Günlük diplomatik kulislerde söylenenlere bakılırsa krizin sadece mahkeme binasıyla sınırlı kalmayacağı, ancak Lahey'deki savcılar ve idari personelin seyahat özgürlüklerinden varlıklara kadar geniş bir coğrafyayı kapsayan hedef tahtasına oturtulduğu görülmektedir. Washington'un tavizsiz duruşu, uluslararası hukukun evrenselliği ile ulus devletlerin egemenlik refleksleri arasındaki asırlık çatışmanın 21. yüzyıl tezahürünü temsil etmektedir ve yüzyıldaki en şiddetli oluşumdur. Bir tarafta tüm dünyada adalet arayan mazlumların umutları, diğer tarafta ise hiçbir kurala bağlı kalmak istemeyen küresel hegemonun inatçı direnişi vardır.

Bu bağlamda uluslararası toplumun sessizliğini bozmak veya taraflar arasındaki dengeyi korumak adına pasif bir tavır almak gelecekte telafisi mümkün olmayan hukuki boşluklar yaratacaktır. Çünkü; küresel adalet mekanizmaları işlevsiz hale getirildiğinde, bunun faturasını yalnızca Lahey'deki yargıçlar değil, bu kuralsız düzenin kuralsız doğası tarafından ezilen tüm insanlık ödeyecektir.[8] Devletler arası ilişkilerde iktidarın doğruluğu değil, hakkın gücü ilkesi egemen kılınmadığı sürece, barış ve istikrar söylemleri yalnızca kağıt üzerinde kalan iyi niyet kararları olarak kalacaktır.

Netice itibariyle Uluslararası Ceza Mahkemesi ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki bu çatışmasızlık çatışması, devlet egemenliği ile evrensel adalet arayışı arasındaki mesafenin ne kadar aşılmaz olduğunu bize bir kez daha göstermektedir. Washington'un tercih ettiği bu yıkıcı yaptırım politikası, iki ülke arasındaki hukuki bir savaşın çok ötesinde, küresel sistemin meşruiyetini ve hukukun üstünlüğüne olan inancı derin bir çöküşe sürüklemektedir. Bu açığı kapatmak, günlük diplomatik kınama mesajları veya geçici uzlaşmalarla mümkün görünmemektedir. Aksine bu durum, yüzyılın küresel güvenlik ve adalet kurallarının daha kapsayıcı ve gerçekçi bir bakış açısıyla, sıfırdan masaya yatırılmasını zorunlu kılmaktadır. Aksi takdirde, uluslararası adalet mekanizmaları, büyük güçlerin rekabet alanında işlevsiz bir bürokratik kalıntıya dönüşme tehlikesiyle baş başa kalacaktır.

 *Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Uluslararası Siyaset, Adalet ve Toplum Araştırmaları Merkezi’nin editoryal politikasını yansıtmayabilir.

[1]  Rome Statute of the International Criminal Court, July 17, 1998, 2187 U.N.T.S. 3.

https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/iccdocs/PIDS/docs/RomeStatuteEng.pdf

[2] Sands, P. (2005). Lawless world: America and the making and breaking of global rules-based order. Penguin Books.

[3] Norwegian Nobel Committee. (2026). Announcement: The Nobel Peace Prize 2026. Nobelprize.org. https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/

[4] Human Rights Watch. (2026). US sanctions International Criminal Court. HRW Reports. https://www.hrw.org/news/2026/10/09/us-sanctions-international-criminal-court

[5]  Chatham House. (2026, 15 Ekim). Responding to US sanctions on the International Criminal Court.

https://www.chathamhouse.org/2026/10/responding-us-sanctions-international-criminal-court

[6] The ICC’s deputy prosecutor condemned the sanctions and said they would not halt the tribunal’s work. The Guardian, https://www.theguardian.com/world/live/2026/oct/09/2026-nobel-peace-prize-winner-russia-ukraine-sudan-war-france-protests-poland-latest-news-updates, Son Erişim Tarihi: 9 Ekim 2026

[7] Schabas, W. A. (2017). An introduction to the international criminal court (5.bs.). Cambridge University Press.

[8] EJIL: Talk! (2026, 26 Ekim). Sanctions, Coercion, and the Right to Development. https://www.ejiltalk.org/sanctions-coercion-and-the-right-to-development/